Phát triển văn hóa đọc cần bắt đầu từ những việc nhỏ

Biến tình yêu sách thành hành động

Từ những chuyến đi thiện nguyện, em Nguyễn Cao Khánh, học sinh lớp 11 Văn 1, Trường THPT Chuyên Chu Văn An (phường Tây Hồ), nhận thấy trẻ em tại nhiều địa bàn vùng cao có nhu cầu đọc sách, tìm hiểu kiến thức nhưng điều kiện tiếp cận tài liệu còn hạn chế. Thực tế đó thôi thúc nam sinh tìm kiếm những giải pháp đưa sách đến gần hơn với các bạn nhỏ ở những nơi còn nhiều khó khăn.

Là một trong ba thí sinh đoạt giải Nhất Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thành phố Hà Nội năm 2026, Khánh xem cuộc thi là cơ hội để chia sẻ sáng kiến, tìm kiếm sự đồng hành và lan tỏa thông điệp về giá trị của việc đọc sách.

Đáng chú ý, nam sinh đề xuất tận dụng những vật liệu như bìa carton còn sử dụng được để làm tủ sách di động, giúp việc vận chuyển sách đến vùng cao thuận tiện hơn, đồng thời tiết kiệm chi phí và hạn chế lãng phí.

Không chỉ quan tâm đến sách in, Khánh còn đề xuất thu âm nội dung sách thành các chương trình sách nói, podcast để người dân ở vùng cao có thể tiếp nhận tri thức thông qua hệ thống loa tại địa phương. Hình thức này giúp những người gặp khó khăn trong việc đọc chữ vẫn có thể tiếp cận nội dung sách bằng cách nghe. Em cũng nghĩ đến việc phát triển mô hình tương tự để đưa sách đến với các chiến sĩ đang làm nhiệm vụ tại biển đảo.

Cũng đoạt giải Nhất cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thành phố Hà Nội năm 2026, em Phạm Ngọc Thảo, học sinh lớp 8A6, Trường THCS Ngô Gia Tự (phường Bạch Mai), lựa chọn cách lan tỏa tình yêu sách từ chính môi trường học đường.

Thảo chia sẻ, đọc sách giúp em khám phá kiến thức về lịch sử, con người và cuộc sống. Những câu chuyện trong sách không chỉ mở rộng hiểu biết mà còn giúp em biết yêu thương, chia sẻ và có trách nhiệm hơn với bản thân, cộng đồng.

"Sự tò mò, mong muốn khám phá những điều chưa biết chính là động lực giúp em tiếp tục tìm đến sách", Thảo chia sẻ.

Trong hành trình trở thành Đại sứ Văn hóa đọc, nữ sinh thường xuyên rủ bạn bè cùng đọc, giới thiệu những cuốn sách hay và chia sẻ bài học ý nghĩa. Tại trường, Thảo cùng các bạn duy trì hoạt động đọc sách dưới tán cây, tại thư viện và trong những giờ sinh hoạt lớp.

Theo Thảo, những hoạt động gần gũi giúp việc đọc trở nên tự nhiên, thú vị hơn, đồng thời tạo cơ hội để học sinh trao đổi kiến thức và hình thành thói quen đọc mỗi ngày.

Sau cuộc thi, em vẫn tiếp tục tham gia giới thiệu sách tại các sự kiện văn hóa đọc, chương trình vì cộng đồng; đồng thời quyên góp, trao tặng sách cho trẻ em ở vùng khó khăn và chia sẻ sách hay với bạn bè.

"Em tin rằng, mỗi việc làm nhỏ bé đều góp phần xây dựng một cộng đồng yêu sách, sống đẹp và nhân ái hơn", Thảo bày tỏ.

Nuôi dưỡng thói quen đọc từ gia đình, nhà trường

Đằng sau tình yêu sách của trẻ em thường có sự đồng hành của gia đình. Chị Bùi Thị Thúy Hằng, phụ huynh em Phạm Ngọc Thảo, cho biết gia đình đã định hướng cho con đọc sách từ nhỏ. Khi còn bé, Thảo được tiếp xúc với truyện tranh; lớn hơn, em bắt đầu tìm đọc sách địa lý, khám phá thế giới và các tác phẩm về lịch sử Việt Nam.

Bên cạnh việc lựa chọn sách phù hợp với từng độ tuổi, gia đình còn khuyến khích Thảo tham gia các chương trình giới thiệu sách do nhà trường và địa phương tổ chức. Qua đó, em có cơ hội tìm hiểu nội dung tác phẩm, trình bày cảm nhận và chia sẻ những điều tâm đắc với mọi người.

Đánh giá về sức lan tỏa của Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thành phố Hà Nội năm 2026 với chủ đề "Sách và Ước mơ vươn xa", bà Nguyễn Thị Việt Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Thư viện Hà Nội (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội), cho biết cuộc thi đã thu hút đông đảo học sinh trên địa bàn.

Đối tượng dự thi là học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 đang học tập tại các trường tiểu học, THCS, THPT, trường quốc tế và các loại hình giáo dục khác. Theo thống kê, cuộc thi thu hút 1.070 trường với 327.602 học sinh tham gia.

Theo bà Nguyễn Thị Việt Hà, cuộc thi không chỉ là sân chơi bổ ích mà còn tạo sức lan tỏa từ gia đình đến nhà trường, từ cha mẹ, thầy cô đến học sinh. Qua đó, các em được rèn luyện nhiều kỹ năng như viết lách, sáng tác, hội họa, lập kế hoạch và tổ chức hoạt động khuyến đọc.

Đặc biệt, những sáng kiến của học sinh cho thấy các em không chỉ tiếp nhận tri thức mà còn biết vận dụng kiến thức, biến tình yêu sách thành những hành động có ích cho cộng đồng.

Cần xây dựng môi trường đọc thường xuyên

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, thói quen tiếp nhận thông tin của giới trẻ đang có nhiều thay đổi. Dù các hoạt động khuyến đọc được triển khai ở nhiều nơi, việc hình thành thói quen đọc sách thường xuyên vẫn là thách thức.

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam, một trong những nguyên nhân là môi trường tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ đã thay đổi. Internet, mạng xã hội và các nền tảng giải trí trực tuyến mang đến nhiều lựa chọn, trong đó nội dung ngắn, hình ảnh sinh động và video thường dễ thu hút sự chú ý hơn việc dành thời gian đọc một cuốn sách. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và thói quen đọc sâu của một bộ phận giới trẻ.

Bên cạnh đó, một số gia đình còn đặt nặng điểm số, thành tích học tập mà chưa chú trọng tạo dựng niềm yêu thích đọc sách cho con. Trong nhà trường, hoạt động đọc tại một số nơi đôi khi vẫn gắn với nhiệm vụ học tập hoặc yêu cầu bắt buộc, chưa tạo được sự hứng thú và tính tự nguyện cho học sinh.

Một rào cản khác là điều kiện tiếp cận sách chưa đồng đều. Không phải khu dân cư, trường học nào cũng có không gian đọc thuận tiện; việc tiếp cận những đầu sách phù hợp với sở thích, lứa tuổi và điều kiện kinh tế của một bộ phận người dân vẫn còn hạn chế.

Từ thực tế đó, GS.TS Phạm Tất Dong cho rằng cần thay đổi nhận thức về việc đọc. Đọc sách không nên được xem là nhiệm vụ hay sự bắt buộc mà cần trở thành nhu cầu tự thân, giúp mỗi người mở rộng hiểu biết, hoàn thiện bản thân và thích ứng với những thay đổi của xã hội.

Để phát triển văn hóa đọc bền vững tại Hà Nội, chuyên gia nhấn mạnh sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, thư viện, cơ quan quản lý, đơn vị xuất bản và toàn xã hội. Theo đó, thành phố cần tiếp tục mở rộng hệ thống thư viện trường học, thư viện lưu động, tủ sách dân cư, đặc biệt tại các khu vực ngoại thành xa trung tâm.

Bên cạnh đó, các hoạt động khuyến đọc cần được đổi mới theo hướng thiết thực, tạo hứng thú và sự chủ động cho thanh thiếu niên. Những cuộc thi như Đại sứ Văn hóa đọc không chỉ dừng lại ở việc biểu dương các cá nhân xuất sắc mà cần chú trọng hỗ trợ triển khai, nhân rộng những sáng kiến có giá trị sau cuộc thi.

Việc đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua xây dựng thư viện số, kho học liệu mở và nền tảng đọc trực tuyến cũng là giải pháp cần thiết để người dân tiếp cận tri thức thuận tiện hơn. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp xuất bản, nhà sách, tổ chức xã hội và những người yêu sách trong việc phát triển thư viện tư nhân, tủ sách gia đình, câu lạc bộ đọc sách và các dự án đưa sách đến trẻ em khó khăn.

Theo GS.TS Phạm Tất Dong, phát triển văn hóa đọc không đơn thuần là vận động người dân đọc nhiều sách hơn mà quan trọng là xây dựng môi trường học tập thường xuyên, nơi mỗi cá nhân có động lực tự học, mỗi gia đình có trách nhiệm nuôi dưỡng tri thức và mỗi nhà trường có không gian đọc thân thiện.

Khi tình yêu sách được nuôi dưỡng từ những hành động nhỏ và trở thành nhu cầu tự thân, văn hóa đọc sẽ có nền tảng để phát triển sâu rộng, bền vững trong đời sống xã hội Thủ đô.